Historia kościoła na Starym Cmentarzu

Kaplica
pw. Niepokalanego Poczęcia
Najświętszej Maryi Panny
na „Starym Cmentarzu”

Usytuowana jest przy ul. Jagiellońskiej, z dojściem od Alei Wolności. Murowana, jednonawowa, z niewyodrębnionym prezbiterium, posiada sklepienie kolebkowe. Oświetlona jest półkolistymi oknami. Siodłowy, kryty miedzią dach wieńczy sygnaturka.

Do 1955 r. kaplica nosiła wezwanie św. Mikołaja. Tradycja tego wezwania sięga pocz. XV w. Umiejscowienie cmentarza przy tej kaplicy jest wynikiem wydanego przez zaborcze władze austriackie w 1784 r. zakazu grzebania zmarłych na terenach przykościelnych w miastach i wsiach. Pośrodku wyznaczonego przez Radę Miasta Nowego Sącza terenu, w miejscu spalonego kościółka p.w. św. Mikołaja, staje w 1814 r. kaplica, później grobowa jej fundatorów — Józefy i Dionizego Wójcikowskich. Kaplicę rozbudowano w 1844 r.

Prace renowacyjne w latach 1927–1933 przyniosły dobudowę zakrystii i wprowadzenie do kaplicy nowego ołtarza w miejsce gotyckiego tryptyku, zniszczonego, a na którego konserwację zabrakło funduszy. Znalazł on swoje miejsce w Muzeum Diecezjalnym w Tarnowie.

Nową nastawę ołtarzową wykonał art.-mal. Adam Walczyński — sądeczanin. (Obrazy wykonał na miękkiej pilśni i sklejce pochodzących ze sklepów czy magazynów żydowskich — świadczą o tym napisy w języku hebrajskim). Treścią obrazów były postacie świętych polskich. Środkową jej część zajmowała figura Matki Bożej Niepokalanie Poczętej, ofiarowana do tej kaplicy z grobu baronówny Brunickiej z Klęczan w 1924 r.

Po 1955 r. kaplicę rozbudowano i odnowiono. W latach, kiedy lekcje religii usunięte zostały ze szkół, służyła do głoszenia katechez. W 1971 r. powstała tutaj samodzielna placówka duszpasterska związana z kościołem św. Kazimierza. Wymagającą generalnego zabezpieczenia konserwatorskiego kaplicę poddano remontom w 1982 r. Nastąpiło przedłużenie jej korpusu, odsłonięcie spod tynków wątku kamiennego jej ścian. Ołtarz, ze względu na zły stan techniczny, został z niej usunięty.

W nowym ołtarzu umieszczony został przywieziony przez sądeckich pielgrzymów z Lichenia obraz Matki Bożej Licheńskiej. Uzupełniają go rzeźby M.B. Fatimskiej i M.B. Sądeckiej. Ta ostatnia, gotycka, przeniesiona została tutaj z Kapliczki Szwedzkiej. W kaplicy usytuowane zostały gotyckie zabytkowe rzeźby i obrazy związane z pracującymi w XV i XVI w. warsztatami cechowymi snycerskimi i malarskimi w Nowym Sączu.

Rzeźby to: Chusta św. Weroniki, Chrystus upadający pod krzyżem, Matka Boża Bolesna ze św. Janem, św. Roch, Apostoł oraz umieszczone pośrodku Ukrzyżowanie, Chrystus Frasobliwy z XVII w.
Obrazy: Zaręczyny Matki Bożej, św. Wojciech, Ukrzyżowanie.

W ścianach kaplicy skromne epitafium przypomina ks. Bartłomieja Janczego (1766–1852). Był z pochodzenia góralem ze Sromowiec w Pieninach, proboszczem sądeckiej fary przez lat 51. „Człowiek niezwykłych zalet i pracowitości”.

W zewnętrznych murach kaplicy tkwią epitafia z XIX w., które czas zatrzymał.

Na podstawie "Przewodnik po zabytkach" wydany przez Koło Przewodników Oddziału PTTK „BESKID” w Nowym Sączu, 2004 r., s. 69-70.