O parafii

Historia kościoła pw. św. Kazimierza Królewicza

Kościół pw. św. Kazimierza,
zwany Kaplicą szkolną — Plac św. Kazimierza

Kościół Parafialny usytuowany jest w centrum miasta. Zbudowany został według projektu wybitnego architekta Teodora Talowskiego (1857–1910). Inicjatorem budowy kościoła dla młodzieży szkolnej w Nowym Sączu był profesor sądeckiego gimnazjum Ludwik Małecki. Ceglano-kamienny korpus kościoła wzniesiony został w stylu neogotyckim. Jest trójnawowy, z transeptem, oraz węższym od nawy prezbiterium, zamkniętym trójbocznie, z dwoma zakrystiami po bokach. W fasadzie, ujętej dwiema smukłymi wieżami, usytuowane są trzy wejścia wprowadzające do wnętrza. Na łuku portalu głównego wzrok zatrzymuje pełna wymowy w symbolach ceramiczna mozaika z wizerunkiem Chrystusa.

Inskrypcja głosi: „Bogu na chwałę — MCMXII — Młodzi na pożytek”. Nad portalem usytuowane jest ostrołukowo uformowane okno z maswerkową dekoracją. Przedsionki boczne w formie podcieni wsparte są na kamiennych filarach.

Sklepienie w nawie głównej, w ramionach transeptu i w prezbiterium posiada kształt kolebkowy o zaostrzonym łuku. Sklepienie krzyżowo-żebrowe w środkowym przęśle wsparte jest na czterech kwadratowych filarach.

U początku czoła naw bocznych przestrzeń wydzielają lunety. Kruchtę tworzą złączone łukiem kamienne kolumny podtrzymujące chór muzyczny. Przed nią znajduje się przedsionek.

Okna o ostrołukowym kształcie i zróżnicowanej wielkości oświetlają kościół. Wszystkie posiadają kamienną dekorację maswerkową z laskowaniem. Witraże do nich zaprojektował Stefan Matejko, wykonała je w 1912 r. firma Żeleńskich w Krakowie.

Przeznaczenie kościoła dla młodzieży szkolnej znalazło wyraz w programie ideowym wystroju wnętrza świątyni. Jednorodność utrzymanego w stylu secesji wnętrza jest wynikiem zaprojektowania go przez profesora Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie — Jana Bukowskiego. Był projektodawcą polichromii ściennej, mozaiki ceramicznej, ołtarza głównego, ambony oraz kształtu lamp oświetleniowych.

Bogata w formie i kolorystyce polichromia ścienna rozpoczyna się w prezbiterium scenami przedstawiającymi przypowieści biblijne związane z Chrystusem: „Pozwólcie dzieciom przyjść do Mnie” oraz rozmowę z bogatym młodzieńcem. Na ścianach kolebki nawy głównej przedstawieni zostali w elipsoidalnych polach, w półfigurze, czterej Ewangeliści z wyróżniającymi ich atrybutami. W transepcie umieszczone zostały wyobrażenia czterech cnót głównych — męstwo, umiarkowanie, sprawiedliwość i roztropność. Bogata ornamentyka roślinna, putta oraz fontanny z wodą życia podkreślają secesyjny styl polichromii.

Wymowna malarska treść witrażowych obrazów w wielkich oknach świątyni miała na celu nie tylko jej zdobienie.

Ołtarz główny uchodzi za jedyny w Polsce w stylu secesji. Jego program jest wybitnie patriotyczny. Wzorowana na baroku środkowa część ołtarza, z ciężkim gzymsem wspartym na kolumnach, zawierała od czasu jego wykonania w 1928 r. obraz Matki Boskiej Częstochowskiej w królewskich koronach. Nawiązywała do ołtarza jasnogórskiego.

Na skrzydłach bocznych, posiadających kształt tryptykowy (w XV w. sądeccy snycerze i malarze tworzyli ołtarze tryptykowe), przedstawieni zostali: św. Wojciech, św. Kazimierz, św. Kinga i św. Stanisław. Postać św. Wojciecha — biskupa i męczennika — odsyła do korzeni chrześcijaństwa w Polsce i do ostoi polskości.

Obrazy w skrzydłach tryptyku oraz obraz główny wykonał sam projektant ołtarza — prof. Jan Bukowski, absolwent sądeckiego gimnazjum. Dopełnieniem wymowy ołtarza była wisząca wieczna lampka utworzona z Orłów Polskich.

Obrazy ołtarzowe są wymienne. Obraz Chrystusa nauczającego (1966) i obraz św. Kazimierza są pędzla art.-mal. Marii Ritter — sądeczanki.

Wystrój prezbiterium uzupełnia ołtarz posoborowy. W prezbiterium umieszczone są tablice upamiętniające księży rektorów kościoła: Michała Nowickiego, Michała Klamuta, dr. Jędrzeja Cierniaka oraz prof. Ludwika Małeckiego.

Rzeźbę św. Józefa do ołtarza bocznego po stronie lewej z 1966 r. wykonał art.-rzeźb. Mieczysław Bogaczyk — sądeczanin. Prawy ołtarz boczny, wykonany w 1965 r., wypełniają obrazy autorstwa Marii Ritter. Przedstawiają wizerunek Matki Bożej Nieustającej Pomocy, a w bocznych skrzydłach: Zwiastowanie i Ofiarowanie.

Stacje Drogi Krzyżowej wykonał w 1957 r. w formie ceramicznych medalionów artysta plastyk Władysław Hasior — sądeczanin. Wystrój kościoła uzupełniają obrazy: „Jezu, ufam Tobie”, św. Maksymiliana Kolbego, św. Judy Tadeusza oraz bł. Karoliny Kózkówny. Kościół wyposażony jest w organy 25-głosowe.

W kościele św. Kazimierza koncentrowały się uroczystości religijno-patriotyczne w latach 1980–1989. Kościół posiada status kościoła garnizonowego.

Wewnątrz i na zewnątrz świątyni znajdują się liczne tablice pamiątkowe i epitafijne. Sądeczanie pozostają z szacunkiem dla tych, którzy w duchu polskości przyczynili się do powstania tych upamiętnień, i dla tych, których zasługi utrwalono na tablicach: bohaterów, patriotów oraz wydarzeń historycznych.

Wewnątrz kościoła tablice:
— Tablica i zespół symboli ku czci poległych, zamordowanych i zmarłych członków Harcerstwa Polskiego w Nowym Sączu w latach 1939–1945. Fundowana w 1975 r.
— Tablica upamiętniająca oficera komandosów kpt. Jana Zalewskiego — fundacja własna kapitana.
— Tablica dla ks. Pawła Sulmy — wychowawcy młodzieży w szkołach w Nowym Sączu — ufundowana przez jego wychowanków.
— Tablica „W hołdzie poległym, zamordowanym i zmarłym żołnierzom 1 Pułku Strzelców Podhalańskich w Nowym Sączu”.
— Tablice upamiętniające generałów Józefa Gizę i Józefa Kustronia — „W hołdzie kolejnym dowódcom 1 Pułku Strzelców Podhalańskich w latach 1919–1939”.
— Tablice „Ku czci cichociemnych rodem z miasta i powiatu Nowy Sącz”.
— Tablica: „W hołdzie organizatorom i komendantom Inspektoratu Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej «Nowy Sącz»”.
— Tablica: „W hołdzie żołnierzom 1 Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej w latach 1939–1945”.
— Tablica: „Ku czci młodzieży sądeckiej, która w listopadzie 1918 r. poległa w obronie napadniętego przez Ukraińców Lwowa”.

Na zewnątrz kościoła:
— Tablica w prawej arkadzie, położona ku czci płk. Narcyza Wiatra ps. „Zawojna”, komendanta VI okręgu Batalionów Chłopskich i Ludowej Straży Bezpieczeństwa na Małopolskę i Śląsk. Odsłonięta 22 VI 1990 r.
— Usytuowana w lewej arkadzie „Tablica Katyńska” — odlew składający się z czterech segmentów tekstowych zawierających nazwiska Sądeczan, otaczających płaskorzeźbę Matki Bożej Katyńskiej. Umieszczona poniżej wnęka zawiera ziemię z Katynia, Miednoje i Charkowa, zachowaną w urnach wykonanych z łusek pocisków armatnich. Odsłonięta 16 V 1992 r. stanowi sanktuarium sądeckie, co potwierdzają nieustannie składane pod tablicą kwiaty i płonące znicze pamięci. Pozostający w dyspozycji kościoła św. Kazimierza sztandar 1 Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej poświęcony został 19 VIII 1979 r.

W wolnostojącej dzwonnicy, której budowę rozpoczęto w 1991 r., zawieszone są trzy dzwony.

Na podstawie "Przewodnik po zabytkach" wydany przez Koło Przewodników Oddziału PTTK „BESKID” w Nowym Sączu, 2004 r., s. 58-62.